De schouw is de volledige omlijsting van een vuurplaats (stookplaats), de plaats waar vuur wordt gemaakt en waar in veel huizen nog een open haard of gesloten haard staat.
De rook die van het vuur afkomt, verlaat de stookplaats via een schacht (rookvang) die vaak naar boven enigszins taps toeloopt en die overgaat in het rookkanaal. Schoorsteenkanaal binnenshuis en het meestal gemetselde deel door en boven het dak vormen de schoorsteen).
Het rookvangende deel van de schoorsteen wordt de boezem genoemd dus het uit de muur springende deel dat meestal tot boven het plafond reikt.
De boezem wordt mede ondersteund door:
- Een balk of plaat ondersteund door consoles, muurtjes of pilaren.
- Balken aan schoorsteenijzers (ijzers die aan de balklaag van het plafond hangen); dit wordt een hangboezem genoemd.
De schoorsteenmantel is de bekleding (mantel) van de schoorsteen, dus links en rechts de verticale platen, de liggende plaat die om de hoeken van de schacht doorloopt (ook de verticale delen aan weerszijden van de vuurmond worden soms tot de schoorsteenmantel gerekend).
De schouwbalk die de boezem ondersteunt wordt ook vaak schoorsteenmantel genoemd ("leg het maar op de schoorsteenmantel"). Op de schoorsteenmantel staat vaak een klok of ander belangrijk object.
De wangen zijn de zijkanten van de schouw, boezem of schoorsteenmantel (afhankelijk van de uitvoering).
De schouw fungeert ook wel als ondersteuning van de schouw van de verdieping erboven.
De achterzijde van de vuurplaats bevat vaak een vuurplaat (haardplaat, haardijzer) om de achterwand van de stookplaats (de muur aan de achterzijde) tegen de hitte te beschermen. De vuurplaat is vaak van gietijzer en versierd.
De vuurplaats werd vaak uitgevoerd met vuurvaste steen.
Om spattende vonken tegen te houden wordt een haardscherm geplaatst (vaak een staand metalen roosterwerk, soms in meer delen, later ook wel in hedendaags glas of als een dicht en open te schuiven metalen-rooster-gordijn).
Om hout te stoken in een open haard worden wel de zogenoemde "hondjes" geplaatst (metalen houders die op een tackel lijken) waarover het hout gelegd kan worden.
De vuurplaats zelf is in de loop der tijd wat hoger komen te liggen, waarschijnlijk om er gemakkelijker bij te kunnen.
De voorzijde van de boezem is vaak verluchtigd met een grote spiegel of een omvangrijk schilderij.
Kandelaars aan boezem of naast de schouw zorgden voor (extra) verlichting.
In de tijd dat er pijp werd gerookt is aan of in de buurt van de schouw plaats voor een rekje met pijpen, soms zelfs met de pijpen voor of van gasten.
Door de eeuwen heen is de schouw meer open of juist meer gesloten, dieper of platter, eenvoudig of weelderig, naar gelang de geldende bouwstijl of interesse van de eigenaar. Later nemen centrale verwarming met radiatoren, vloerverwarming e.d. de functie van de stookplaats, schouw e.d. over. Veel schouwen zijn gesneuveld omdat men die te groot achtte voor het beperkte nut; de cv heeft immers de vroegere hoofdfunctie van de haard overgenomen. Maar soms wordt juist weer een schouw geplaatst bij een open of gesloten haard op gas of elektra.
Soms kan een schouw gedateerd worden aan de hand van de stijlkenmerken of op basis van het gebruikte materiaal.
Een smuiger of smuigerd is een brede en diepe schouw uit de Zaanstreek.
hedendaagse schouw van een open haard (gashaard) met een tv-nis erboven (vestia kachels):
schouw speciaal gemaakt voor haard en omgeving, pastorie heilig Landstichting (l. lemaire, doc f062-ll-05-11, beeldbank cultureel erfgoed):
naar boven taps toelopende schouw, betegelde achterwand met metalen haardplaat en "hondjes" voor het brandhout; kasteel de haar (l. lemaire, doc f049-ll-02-08, beeldbank cultureel erfgoed):
boezem van brede houten planken en snijwerk, ondersteund door balk en consoles en pilasters, lochem (p.j. de koning, doc. , cultureel erfgoed):
elke tijd heeft zijn rariteit; schouw met radiator, toen de centrale verwarming zijn intrede deed en men die als vervanger beschouwde van de open haard; pragmatische, maar eigenlijk niet eens zo'n gekke oplossing: leidingen worden weggewerkt in de schoorsteenpartij, geen lelijke leidingen in de kamer, geen radiator voor fraaie wanden (l. lemaire, doc f049-ll-07-08, beeldbank cultureel erfgoed):
Met dank aan o.m. Cultureel Erfgoed.
