Een radiaalsteen is een gebakken steen in de vorm van een trapezium (eventueel met een boogvormige kant) of van een taartpunt. Toepassingen van de radiaalstenen waren meestal ronde schoorstenen, in verschillende diameters, maar ook voor andere gelijkmatig gebogen of tapse vormen worden radiaalstenen gefabriceerd, nu met strengpers.
Radiaalstenen werden meestal gefabriceerd met een persmondstuk. "Iedere steenmaat had haar eigen persmondstuk. De uitsparingen in de steen waren op het mondstuk geschroefd. De mondstukplaten waren in het begin van de strengpers van hout. Nu zijn ze van staal of soms zelfs kunststof." (Met dank aan Wiel Pijls.)
De buitenkant van de radiaalsteen (meestal het zichtbare deel na metselen) is vaak "bol" (gebogen).
De tegenoverliggende binnenkant (meestal onzichtbaar) is normaal gesproken "plat" (recht) of loopt bijna uit in een punt (komt niet vaak voor).
"In de laatste decennia van de negentiende eeuw kwam in ons land de radiaalsteen in gebruik, een steen in de vorm van een taartpunt, die zeer geschikt was om ronde schoorstenen te bouwen. In de periode 1850-1890 waren het vooral Belgen en Duitsers, die in ons land de grote ronde schoorstenen tot stand brachten. Na 1880 verschenen twee Nederlandse bedrijven op deze markt: de firma Canoy-Herfkens in Tegelen (Venlo) en de firma De Ridder in Den Haag. Vooral door de komst van de radiaalsteen en de ronde schoorstenen nam de aandacht voor de vormgeving van de kop van de schoorsteen toe. Een fraaier uiterlijk kregen de schoorstenen vaak door het gebruik van gekleurde stenen als ornament of letters. Na de Tweede Wereldoorlog was er een korte opleving in de bouw van fabrieksschoorstenen door vervanging van de in de oorlog verwoeste exemplaren.
Na 1970 werden bijna geen nieuwe schoorstenen in baksteen meer gebouwd. Sindsdien bouwt men zeer hoge schoorstenen van beton en van metaal."
persmondstuk voor de radiaalsteen b26 van steenfabriek canoy-herfkens, grootste kopmaat 16x9 cm (op de foto links); klik voor groter (foto wiel pijls): |
kersenvlaai als voorstelling van waar het bij een radiaalstenen om gaat: stenen om een gebogen vlak metselen zonder dat grote voegen opgevuld moeten worden; de variant radiaalsteen die vrijwel in een punt uitloopt (lijkt op een gelijkbenige driehoek), komt minder vaak voor; klik voor groter (foto wiel pijls):  |
uitslag; deel van een uitslag in miniatuur van een object met radiaalstenen; klik voor groter (foto wiel pijls):  |
raiaalstenen, vaak met perforaties; afbeelding uit fabrieksschoorstenen (pdf, cultureel erfgoed):  |
afbeeldingen van heemkundevereniging "oos naer":  |
 |
een extreme radiaalsteen, hier zonder perforaties (den boer econorm):  |
Documentatie
- Fabrieksschoorstenen (pdf) van Cultureel Erfgoed
Aangehaalde tekst Stichting Industrieel Erfgoed Leiden (STIEL): Fabrieksschoorsteen als cultuurgoed.
Verg. hoeksteen.
