Een metselteken is een metselpatroon in de vorm van bijvoorbeeld een ruit, kruis, hart o.d. door het vermetselen van bakstenen met een afwijkende kleur. Soms zijn de bakstenen van het metselteken verglaasd (glanzend), gesmoord (grauw, zwart) of gesinterd (donker, delen zwart) om een nog duidelijker onderscheid te maken met de normale bakstenen van de gevel. Veelal gaat het om wat kleinere tekens in de gevel, afhankelijk van het type metselteken, bijvoorbeeld een paar bakstenen breed.
Het horizontale deel van het metselteken volgt gewoonlijk het normale lagenpatroon van de bakstenen.
Het metselteken is een duidelijk teken bij bakstenen en komt dus niet voor in een gevel van natuursteen, hoewel het metselteken zelf wel van natuursteen kan zijn.
Er komen ook veel metseltekens voor die een herhaling zijn van het basis-metselteken (o.m. een aantal maalkruisen onder elkaar) of een combinatie van twee tekens (o.m. vuurslag met maalkruis erdoor).
Metseltekens hebben als muurtekens naast het decoratieve aspect vaak een extra betekenis:
- vooral om bescherming te bieden tegen o.m. ongelukken (onheil), fatale weersomstandigheden (bliksem, brand), onbegrepen zaken (het aardse)
- om geluk te brengen (liefde, vruchtbaarheid)
- wellicht ook wel om aan te geven dat men gelovig is (christelijk kruis), maar waarschijnlijk toch meer als afweer tegen de duivel.
Het metselteken werd vooral toegepast in de 16e en 17e eeuw, maar ook nu nog worden soms zulke tekens op gevels aangebracht.
Het metselteken moet niet verward worden met het merkteken van een metselaar (metselaarteken) of steenhouwer.
Metseltekens, en de mogelijke betekenis, zijn o.m. (zie ook de tekens bij stiepel en vooral symboliek voor allerlei symbolen en betekenis ervan):
- een enkele of dubbele ruit ("het aardse", "de zichtbare wereld")
- een andreaskruis ("maalkruis", "schuinkruis", X-kruis; bescherming tegen onheil als brand, instorting, hagel e.d.)
- een Grieks kruis (een kruis met vier gelijke armen, een plus-teken; het Grieks kruis staat voor de beginletter van het Christus, in het Grieks, de Χ (chi))
- een latijns kruis (christelijk kruis, †, staat voor het Christendom)
- een calvariekruis (een latijns kruis op een liggend driehoekje of een aantal treden wat staat voor de heuvel met het kruis van Christus)
- een donderbezem (bescherming tegen blikseminslag; prehistorische stenen bijlen hadden dezelfde functie en werden om die reden soms donderbijlen genoemd: de bliksem sloeg nooit tweemaal in op dezelfde plaats dus de door bliksem "ontstane" stenen bijl vrijwaarde voor de bliksem)
- een toverknoop (weert onheil, oneindigheid i.v.m. eindeloos doorknopen; ook wel verchristelijkt door een kruis erboven te metselen o.d.)
- een vuurslag (afweerteken tegen blikseminslag)
- een geploegd akkerland (vruchtbaarheidsteken)
- een hart (liefde)
- twee sleutels o.d. (als een soort huismerk te zien, verwijzend naar de (eerste) eigenaar of naar de functie van het gebouw)
- soms een combinatie van twee of meer van bovengenoemde tekens (een donderbezem is ook een combinatieteken, van een eenvoudig kruis en een andreaskruis).
Documentatie
- Metseltekens in Nederland, België, Frankrijk, overige (van Ben Veldstra, met dank aan Dirk van der Meij)
- Voor uitleg en een enorme hoeveelheid metseltekens, zie de site Metseltekens van Ben Veldstra en Dirk van der Meij
- Zie ook de metseltekens in de pdf Historisch metselwerk - Instandhouding, Herstel en Conservering (WBooks en Cultureel erfgoed)
metselteken donderbezem op de stadpoort van elburg (copyright dig keur, vademecum de late middeleeuwen, uitgeverij profiel): |
metselteken vuurslag met maalkruis erdoor; klik voor groter:  |
een veelheid van tekens op de muren van de sint pieterkerk, loker belgië; klik voor groter (foto ben veldstra, metseltekens.nl):  |
een aantal van de op de site metseltekens.nl aanwezige tekens waarvan hier de grafische uitbeelding van ruit, maalkruis (andreaskruis), combi ruit en maalkruis, toverknoop, hart en combi met ruit, hagal rune, donderbezem, vuurslag en combi met maalkruis, odal rune, ing rune (yngvi rune), hexagram, latijns kruis, calvarie (calvariekruis), geploegde akker; voor de betekenis van veel van deze muurtekens zie symboliek; klik voor groter (met dank aan ben veldstra en dirk van der meij van de site metseltekens):  |
Verg. merkteken, gevelsteen, stiepel (en de diepere betekenis ervan).
